ILS Newsletter – May 2026 | Issue 03

ILS Newsletter – May 2026 | Issue 03

This newsletter is available in English and Greek.
Scroll down or click here for the Greek version.

The Lyre’s Dream: A Musical Bridge Between Greece and Canada

From the Senate of Canada to the schools of Montreal, The Lyre’s Dream became a profound journey of music, education, and cultural connection.

One of the most moving moments of the project was the presentation at the Senate of Canada, hosted by Senator Leo Housakos, whose support and vision made this extraordinary event possible. Among the distinguished guests were ambassadors, senators, consuls, representatives of the diplomatic community, and many honored attendees. The presence of Mr. J. Greg Peters, Usher of the Black Rod – one of the most historic ceremonial offices of the Canadian Parliament – added a particularly symbolic and memorable dimension to the occasion.

The event opened with the Canadian national anthem performed alongside the unique sound of the ancient Greek lyre and bass lyre (barbitos), creating a deeply symbolic musical bridge between Canada and Greece. Dr. Nikolaos Xanthoulis performed and presented the ancient lyre, while Ilias Zervas performed the bass lyre (barbitos).

The evening continued with narrations by students featuring passages from the Odyssey, the Iliad, and the Song of Songs, followed by the presentation of three musical works from The Lyre’s Dream: Epitaph of Seikilos, Dialogues of Love, and Pythionikos. The soloists for these performances were the lyric singers and project directors Dimitris Ilias and Maria Diamantis, whose interpretations brought the works vividly to life.

Christos Filandrianos served as Master of Ceremonies, while the EMSB Chorale, under the direction of maestra Marie-Ève Arseneau, contributed beautifully to the performance and overall artistic vision of the project.

The presentation was met with remarkable warmth and enthusiasm, becoming a memorable celebration of cultural dialogue, artistic collaboration, and the timeless voice of the ancient Greek musical tradition.

The journey continued with educational presentations and performances at Rosemount High School, Royal Vale School, and Socrates III School in Montreal, where students had the opportunity to encounter the sound, history, philosophy, and cultural legacy of the ancient Greek musical world through live demonstrations and discussion.

The Lyre’s Dream continues to build bridges between ancient and modern worlds through music, education, and shared cultural experience.


The Lyre’s Dream | The Canadian National Anthem


Anecdote of the Month

Kostas Paskalis – A legendary Baritone

The Great Line by Kostas Paskalis

A few days before the premiere of Macbeth, starring Kostas Paskalis at the Greek National Opera in 1988, the two of us were having coffee one morning at the canteen of our beloved Lambros Matsikas.

At the time, I was president of the Greek National Opera Orchestra Association, and problems were never in short supply.

At one point, I asked him:
“Where have you not performed, Mr. Director?”

“Yes,” he replied, “it is true that I have performed in many places around the world. But listen to my advice: don’t ask someone where he has been – ask him where he has been more than once…”

(as narrated by Nikos Xanthoulis)


Lucian’s Harmonides

Lucian of Samosata

Today, we will present Lucian’s Harmonides.

It is a work about an ambitious aulos (double reed) player and his anxious desire to become famous.

Lucian of Samosata lived in the 2nd century CE and wrote within the spirit of what is known as the Second Sophistic, a period marked by the display of rhetorical brilliance, the imitation of classical models, and, quite often, the glittering surface of things rather than their substance.

Summary

Harmonides is presented as an exceptionally talented aulos player. Yet technical perfection and true artistic substance are not enough for him. What overwhelms him is an intense ambition for glory: he wants to astonish his audience and thereby become unforgettable.

He takes part in a musical contest and, in his attempt to impress, plays with excessive force and passion. His desire to surpass everyone else and win admiration drives him to extremes. In the end, his excessive effort has a tragic outcome: he dies during the performance, exhausted by the intensity of his own playing.

Meaning and Interpretation

Lucian uses this story to satirize:

• the vanity of artists who pursue fame instead of substance
• excess and display in art
• the human need for recognition and posthumous fame, even at the cost of life itself

The message is clear: Art that serves glory rather than truth leads to self-destruction – and excessive ambition can become both ridiculous and tragic at the same time.

Harmonides functions as an anti-sophistic commentary: it does not merely satirize a musician, but an entire age that worships appearances.

1. Structure and Technique

The text is characteristically Lucianic:

• brief and sharp
• built around a dramatic climax – death in the very act of performance
• marked by the narrator’s ironic distance

Lucian does not moralize directly. He allows the event itself to stand as a cautionary example.

2. The Theme of Hubris

The case of Harmonides almost resembles tragedy:

• excessive ambition
• transgression of limits
• destruction

The idea of hubris – although it is not stated explicitly – is clearly present.

The artist does not serve art. He wants to bend it to his own glory.

Harmonides is not merely ambitious. He is technically accomplished. And this is crucial.

Lucian is not attacking incompetence, but something far more modern: hyper-technical performance without measure.

This brings us to an almost timeless opposition:

• art as expression
• art as a display of virtuosity

Harmonides chooses the second – and quite literally burns himself out because of it.

Relation to Contemporary Artists

If we were to bring this into the present day, Harmonides could be:

• a virtuoso who plays in order to impress
• a performer chasing viral success
• an artist who sacrifices depth for applause

The irony is that Harmonides does indeed achieve glory – but only through his death. This is the most Lucianic point of all: his success proves to be, at the very same time, his absolute failure.

The text is not only satire. It is also an existential commentary:

What does it mean to “be heard”?

What is the value of being remembered by others?

Harmonides wants to become immortal through art –

but he becomes immortal as an example of excess.


The Dorian Harmonia

From Dorian harmonia to the modern musical experience

Any reference to ancient Greek music is often accompanied by an almost impossible question: what did it sound like?

The answer is, and will remain, incomplete. The surviving musical evidence is extremely limited, the theoretical sources are fragmentary, and, most importantly, they come mainly from learned writers rather than from practicing musicians. Yet perhaps this is not the most fruitful question. Instead of searching for an unattainable sonic reconstruction, we may turn to something more substantial: which elements of ancient musical thought can give meaning to modern listening?

Within this framework, the concept of the mese in the Dorian harmonia becomes particularly interesting. The mese, as described in ancient theory, is not merely a note, but an axis of organization. It functions as a point of reference, balance, and structural coherence. We do not have sufficient evidence to know with certainty exactly how it operated in practice; however, both the theoretical testimonies and the few surviving musical examples suggest a clear sense of centrality.

The ancient sources document the existence of the “power” or functional character of notes, as well as the differentiation of their significance within the system, without explicitly attributing to the mese a function equivalent to the modern tonic. Nevertheless, the impression created when this function is described is that of a tonal center.

Let us look at the framework within which the Dorian harmonia develops.

The note A is the mese. If we consider the mese to play the dominant role, then we are given the impression of a natural minor scale. The tonic chord is A minor. The subdominant is the IV – D minor. The dominant, on the other hand – if we assume that we always need a major chord as the dominant in order to strengthen the resolution to the tonic – is the VII – G major.

The crucial point is that this centrality is not identical with the later concept of tonality, as it developed in Western music from the 17th century onward. In that later system, the “tonic” functions as a point of resolution, as the goal of a directed harmonic progression. By contrast, the ancient mese seems to function more as a field of stability, as a place where the music “stands,” without necessarily being directed toward it through tension and release – though this is not necessarily excluded.

This characteristic allows us to reconsider the relationship between ancient music and the present, not through reconstruction, but through analogy. Instead of asking “how did the ancients play?”, we may ask: how can the idea of a central note function today as an axis of listening?

The answer already exists, to some degree, within modern musical experience. Works by Mikis Theodorakis, such as Ena to Chelidoni and Tis Dikaiosynis Ilie Noite, present a strong sense of centrality. Their melodies are organized around a fundamental note, which functions not only as a point of arrival, but also as a bearer of stability and ethos. The result is a style that may be described as “majestic” and “masculine” – descriptions that are not far removed from ancient accounts of the Dorian harmonia.

This is not, of course, a matter of historical identification. Theodorakis moves within a modern musical framework, shaped by Western tonality, Byzantine tradition, and folk modal idioms. What emerges, however, is an aesthetic kinship through the concept of the center. In other words, different systems can produce similar aesthetic results when they are organized around a common axis: the existence of a stable sonic center.

This approach allows us to move beyond a narrow understanding of the “revival” of ancient music. We do not need – and it is probably not even possible – to reconstruct the past. Instead, we can make use of the concepts it has handed down to us in order to redefine contemporary creation and listening.

At this point, the comparison with the Renaissance is particularly illuminating. The scholars of that period did not have direct access to the musical practice of antiquity, yet this did not prevent them from drawing inspiration from ancient ideals. They created a new musical language, one that was not ancient Greek, but was deeply influenced by the idea of antiquity. In a similar way, we may approach the Dorian harmonia today not as a lost sonic object, but as an active concept.

The essential question, then, is not “what did the Dorian harmonia sound like?”, but “how can the idea of centrality – and, even further, of ethos – sound today?” The answer is not found in the texts, but in practice: in how sound is organized, in how the ear perceives stability, in how music creates a space in which one may “stand.”

Let us now see how the Dorian harmonia functions on our own seven-string lyre. If we tune the seven strings according to the Dorian harmonia – starting from A, and aiming for the intervallic pattern semitone, tone, tone, tone, semitone, tone, tone (E, F, G, A, B, C, D) – we need B-flat in order to form the corresponding intervals.

Here we see that the mese is precisely the middle string, and therefore it appears that our center – tonal, if you like – is D minor. In other words, we move within the natural minor scale.*

Our tonic, then, is D minor, the subdominant is G minor, and the dominant is C major. The latter creates a strong presence and contrast with the tonic, greatly reinforcing the masculine character of this particular harmonia.

Ancient music acquires meaning not when we treat it as an archaeological artifact, but when it functions as a tool for thought. And perhaps this is its most essential legacy: not a lost sound, but an enduring challenge to listen differently.

* If the vocal range in which we are going to sing is not comfortable, we may tune with B natural instead, thereby shifting our center to A and thus moving within A natural minor.


If you have not yet begun your journey with the lyre, we invite you to enroll in our free introductory course and become part of the growing International Lyre Society community.

The first step is open to all – the path continues as far as you wish to go.


Editorial Credits

Articles: Dr. Nikos Xanthoulis
Copy Editing:
Dr. Evangelia Kopsalidou
Paul Amiel Stewart (English Version)
Editorial Coordination & Visual Curation:
Ilias Zervas

Published by the International Lyre Society


ILS Newsletter – May 2026 | Issue 03

ILS Newsletter – Μάιος 2026 | Τεύχος 03

The Lyre’s Dream: Μια μουσική γέφυρα ανάμεσα στην Ελλάδα και τον Καναδά

Από τη Γερουσία του Καναδά έως τα σχολεία του Μόντρεαλ, το The Lyre’s Dream εξελίχθηκε σε ένα βαθιά ουσιαστικό ταξίδι μουσικής, εκπαίδευσης και πολιτιστικής σύνδεσης.

Μία από τις πιο συγκινητικές στιγμές του έργου ήταν η παρουσίαση στη Γερουσία του Καναδά, έπειτα από πρόσκληση του Γερουσιαστή Λεωνίδα Χουσάκου, του οποίου η υποστήριξη και το όραμα κατέστησαν δυνατή αυτή την ξεχωριστή εκδήλωση. Ανάμεσα στους επίσημους προσκεκλημένους παρευρέθηκαν πρέσβεις, γερουσιαστές, πρόξενοι, εκπρόσωποι της διπλωματικής κοινότητας και διακεκριμένοι καλεσμένοι. Η παρουσία του Mr. J. Greg Peters, Usher of the Black Rod – ενός από τους πιο ιστορικούς τελετουργικούς θεσμούς του Καναδικού Κοινοβουλίου – προσέδωσε μια ιδιαίτερα συμβολική και αξέχαστη διάσταση στη βραδιά.

Η εκδήλωση άνοιξε με τον Εθνικό Ύμνο του Καναδά, ερμηνευμένο με τη συνοδεία της αρχαίας ελληνικής λύρας και της βαρβίτου (μπάσα λύρα), δημιουργώντας μια βαθιά συμβολική μουσική γέφυρα ανάμεσα στον Καναδά και την Ελλάδα. Ο Δρ. Νίκος Ξανθούλης παρουσίασε και ερμήνευσε την αρχαία λύρα, ενώ ο Ηλίας Ζέρβας ερμήνευσε τη βάρβιτο.

Η βραδιά συνεχίστηκε με αφηγήσεις μαθητών από την Οδύσσεια, την Ιλιάδα και το Άσμα Ασμάτων, ενώ ακολούθησε η παρουσίαση τριών μουσικών έργων από το The Lyre’s Dream: Επιτάφιος του Σεικίλου, Dialogues of Love και Πυθιόνικος. Σολίστ των έργων ήταν οι λυρικοί τραγουδιστές και καλλιτεχνικοί διευθυντές του έργου Δημήτρης Ηλίας και Μαρία Διαμάντη, των οποίων οι ερμηνείες έδωσαν ξεχωριστή ζωντάνια και εκφραστικότητα στα έργα.

Ο Χρήστος Φιλανδριανός είχε τον ρόλο του Master of Ceremonies, ενώ η χορωδία EMSB, υπό τη διεύθυνση της μαέστρου Marie-Ève Arseneau, συνέβαλε καθοριστικά στη συνολική καλλιτεχνική ατμόσφαιρα και αισθητική της παρουσίασης.

Η εκδήλωση έγινε δεκτή με ιδιαίτερη θερμότητα και ενθουσιασμό, αποτελώντας μια ξεχωριστή γιορτή πολιτιστικού διαλόγου, καλλιτεχνικής συνεργασίας και της διαχρονικής φωνής της αρχαίας ελληνικής μουσικής παράδοσης.

Το ταξίδι συνεχίστηκε με εκπαιδευτικές παρουσιάσεις και εμφανίσεις στα Rosemount High School, Royal Vale School και Socrates III School του Μόντρεαλ, όπου οι μαθητές είχαν την ευκαιρία να γνωρίσουν τον ήχο, την ιστορία, τη φιλοσοφία και την πολιτιστική κληρονομιά του αρχαίου ελληνικού μουσικού κόσμου μέσα από ζωντανές παρουσιάσεις και συζήτηση.

Το The Lyre’s Dream συνεχίζει να χτίζει γέφυρες ανάμεσα στον αρχαίο και τον σύγχρονο κόσμο μέσα από τη μουσική, την εκπαίδευση και την κοινή πολιτιστική εμπειρία.


The Lyre’s Dream | Εθνικός Ύμνος Καναδά


Ανέκδοτο του Μήνα

Ο Κώστας Πασχάλης – Ένας θρυλικός βαρύτονος

Η μεγάλη ατάκα του Κώστα Πασχάλη

Λίγες ημέρες πριν την πρεμιέρα του Μάκβεθ με πρωταγωνιστή τον Κώστα Πασχάλη στην Εθνική Λυρική Σκηνή το 1988 και ένα πρωί πίναμε οι δυό μας καφέ στο κυλικείο του αγαπημένου Λάμπρου Μάτσικα.

Ήμουν πρόεδρος του Σωματείου της Ορχήστρας της ΕΛΣ και τα προβλήματα δεν εξέλειπαν.

Κάποια στιγμή τον ρωτάω:
«Πού δεν έχετε παίξει κύριε διευθυντά»;

«Ναι», απαντά, «είναι αλήθεια ότι έχω παίξει σε πολλά μέρη του κόσμου, αλλά άκου τη συμβουλή μου: μην ρωτάς κάποιον πού πήγε, πού ξαναπήγε να τον ρωτάς…..»

(αφηγείται ο Νίκος Ξανθούλης)


Αρμονίδης του Λουκιανού

Ο Λουκιανός ο Σαμοσατεύς

Σήμερα θα σας παρουσιάσουμε τον Αρμονίδη του Λουκιανού. Ένα έργο που αναφέρεται σε έναν φιλόδοξο αυλητή και την αγωνία του να γίνει γνωστός.

Ο Λουκιανός ο Σαμοσατεύς ζει τον 2ο αιώνα μ.Χ.  και γράφει μέσα στο πνεύμα της λεγόμενης Δεύτερης Σοφιστικής, όπου κυριαρχεί η επίδειξη ρητορικής δεξιοτεχνίας, η μίμηση των κλασικών προτύπων και – συχνά – η επιφανειακή λάμψη αντί της ουσίας.

Περίληψη

Ο Αρμονίδης παρουσιάζεται ως ένας εξαιρετικά ταλαντούχος αυλητής ο οποίος όμως δεν αρκείται στην τεχνική τελειότητα ή στην ουσιαστική τέχνη. Αυτό που τον κατακλύζει είναι η έντονη φιλοδοξία για δόξα: επιθυμεί να καταπλήξει το κοινό και να μείνει αξέχαστος.

Συμμετέχει σε έναν μουσικό αγώνα και, στην προσπάθειά του να εντυπωσιάσει, παίζει με υπερβολική ένταση και πάθος. Η επιθυμία του, να ξεπεράσει όλους τους άλλους και να αποσπάσει θαυμασμό, τον οδηγεί σε ακρότητες. Τελικά, η υπερβολική του προσπάθεια έχει τραγική κατάληξη: πεθαίνει την ώρα της εκτέλεσης, εξαντλημένος από την ένταση.

Νόημα και ερμηνεία

Ο Λουκιανός χρησιμοποιεί την ιστορία αυτή για να σατιρίσει:

  • τη ματαιοδοξία των καλλιτεχνών που επιδιώκουν τη φήμη αντί για την ουσία 
  • την υπερβολή και την επίδειξη στην τέχνη 
  • την ανθρώπινη ανάγκη για αναγνώριση και υστεροφημία, ακόμα και με τίμημα την ίδια τη ζωή 

Το μήνυμα είναι σαφές: η τέχνη που υπηρετεί τη δόξα και όχι την αλήθεια οδηγεί σε αυτοκαταστροφή  –  και η υπερβολική φιλοδοξία μπορεί να γίνει γελοία αλλά και τραγική ταυτόχρονα.

Ο «Αρμονίδης» λειτουργεί ως αντισοφιστικό σχόλιο:
δεν σατιρίζει μόνο έναν μουσικό, αλλά ολόκληρη μια εποχή που λατρεύει το φαίνεσθαι.

1. Δομή και τεχνική

Το κείμενο είναι χαρακτηριστικά λουκιανικό:

  • σύντομο και αιχμηρό 
  • με δραματική κορύφωση (ο θάνατος εν ώρα εκτέλεσης) 
  • με ειρωνική απόσταση του αφηγητή 

Ο Λουκιανός δεν ηθικολογεί άμεσα  –  αφήνει το ίδιο το γεγονός να λειτουργήσει ως παράδειγμα προς αποφυγήν.

2. Το θέμα της βρεως

Η περίπτωση του Αρμονίδη θυμίζει σχεδόν τραγωδία:

  • Υπέρμετρη φιλοδοξία  
  • Υπέρβαση των ορίων  
  • Καταστροφή 

Η έννοια της ὕβρεως (αν και δεν δηλώνεται ρητά) είναι παρούσα:
ο καλλιτέχνης δεν υπηρετεί την τέχνη  –  θέλει να την υποτάξει στη δόξα του.

Ο Αρμονίδης δεν είναι απλώς φιλόδοξος  –  είναι τεχνικά άρτιος. Αυτό είναι κρίσιμο.
Ο Λουκιανός δεν επιτίθεται στην ανικανότητα, αλλά σε κάτι πολύ πιο σύγχρονο την υπερ-τεχνική εκτέλεση χωρίς μέτρο.

Αυτό μας φέρνει σε μια σχεδόν διαχρονική αντίθεση:

  • τέχνη ως έκφραση 
  • τέχνη ως επίδειξη δεξιοτεχνίας 

Ο Αρμονίδης επιλέγει το δεύτερο  –  και κυριολεκτικά «καίγεται» μέσα σε αυτό.

Σχέση με σύγχρονους καλλιτέχνες

Αν το μεταφέρουμε σήμερα, ο Αρμονίδης θα μπορούσε να είναι:

  • ένας βιρτουόζος που παίζει για εντυπωσιασμό 
  • ένας performer που κυνηγά viral επιτυχία 
  • ένας καλλιτέχνης που θυσιάζει το βάθος για το χειροκρότημα 

Η ειρωνεία είναι ότι ο Αρμονίδης όντως πετυχαίνει τη δόξα  –  αλλά μόνο μέσω του θανάτου του. Αυτό είναι το πιο λουκιανικό σημείο: η επιτυχία αποδεικνύεται ταυτόχρονα και απόλυτη αποτυχία.

Το κείμενο δεν είναι μόνο σάτιρα, είναι και υπαρξιακό σχόλιο:

Τι σημαίνει να «ακουστείς»;
Ποια είναι η αξία της μνήμης των άλλων; Ο Αρμονίδης θέλει να γίνει αθάνατος μέσω της τέχνης  – αλλά γίνεται αθάνατος ως παράδειγμα υπερβολής.


Η Δώρια Αρμονία

Από τη δωρία αρμονία στη σύγχρονη μουσική εμπειρία

Η αναφορά στην αρχαία ελληνική μουσική συνοδεύεται συχνά από ένα σχεδόν αδιέξοδο ερώτημα: πώς ακουγόταν; Η απάντηση είναι, και θα παραμείνει, ατελής. Τα σωζόμενα μουσικά τεκμήρια είναι ελάχιστα, οι θεωρητικές πηγές αποσπασματικές και, κυρίως, προερχόμενες από λόγιους συγγραφείς και όχι από μουσικούς της πράξης. Ωστόσο, ίσως το ερώτημα αυτό δεν είναι το πιο γόνιμο. Αντί να αναζητούμε μια ανέφικτη ηχητική αναπαράσταση, μπορούμε να στραφούμε σε κάτι ουσιαστικότερο: ποια στοιχεία της αρχαίας μουσικής σκέψης μπορούν να νοηματοδοτήσουν τη σύγχρονη ακρόαση;

Σε αυτό το πλαίσιο, η έννοια της μέσης στη δώρια αρμονία αποκτά ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Η μέση, όπως περιγράφεται στην αρχαία θεωρία, δεν είναι απλώς ένας φθόγγος, αλλά ένας άξονας οργάνωσης. Αποτελεί σημείο αναφοράς, ισορροπίας και δομικής συνοχής. Δεν έχουμε επαρκή στοιχεία για να γνωρίζουμε με βεβαιότητα πώς ακριβώς λειτουργούσε στην πράξη·  ωστόσο, τόσο οι θεωρητικές μαρτυρίες όσο και τα λιγοστά σωζόμενα μουσικά παραδείγματα υποδηλώνουν μια σαφή κεντρικότητα. 

Οι αρχαίες πηγές τεκμηριώνουν την ύπαρξη «δυνάμεως» των φθόγγων και διαφοροποίησης της σημασίας τους εντός του συστήματος, χωρίς όμως να αποδίδουν ρητώς στη μέση λειτουργία αντίστοιχη της νεότερης τονικής. Παρόλα αυτά η αίσθηση που δίνεται όταν περιγράφεται η συγκεκριμένη λειτουργία είναι αυτή του τονικού κέντρου.

Ας δούμε το πλαίσιο μέσα στο οποίο αναπτύσσεται η δώρια αρμονία. 

Η νότα λα είναι η μέση. Αν θεωρήσουμε ότι η μέση παίζει τον κυρίαρχο ρόλο τότε μας δίνεται η αίσθηση μιας φυσικής ελάσσονος κλίμακος. Η τονική συγχορδία είναι μια λα ελάσσονα. Η υποδεσπόζουσα είναι η IV (ρε ελάσσονα). Η δεσπόζουσα από την άλλη – αν θεωρήσουμε ότι χρειαζόμαστε πάντα μια μείζονα συγχορδία για δεσπόζουσα για να ισχυροποιεί την κατάληξη στην τονική – είναι η VII (η σολ μείζονα). 

Το κρίσιμο σημείο είναι ότι αυτή η κεντρικότητα δεν ταυτίζεται με τη νεότερη έννοια της τονικότητας, όπως αυτή διαμορφώθηκε στη δυτική μουσική από τον 17ο αιώνα και εξής. Εκεί, η «τονική» λειτουργεί ως σημείο λύσης, ως στόχος μιας κατευθυνόμενης αρμονικής πορείας. Αντίθετα, η αρχαία μέση φαίνεται να λειτουργεί περισσότερο ως πεδίο σταθερότητας, ως ένας τόπος όπου η μουσική «στέκεται», χωρίς απαραίτητα να κατευθύνεται προς αυτόν μέσω έντασης και εκτόνωσης, χωρίς όμως και να αποκλείεται.

Αυτό το χαρακτηριστικό μάς επιτρέπει να επανεξετάσουμε τη σχέση της αρχαίας μουσικής με το σήμερα, όχι μέσα από την αναπαράσταση αλλά μέσα από την αναλογία. Αντί να ρωτάμε «πώς έπαιζαν οι αρχαίοι», μπορούμε να ρωτήσουμε: πώς μπορεί να λειτουργήσει σήμερα η ιδέα ενός κεντρικού φθόγγου ως άξονα ακρόασης;

Η απάντηση βρίσκεται ήδη, σε κάποιο βαθμό, στη σύγχρονη μουσική εμπειρία. Έργα του Μίκη Θεοδωράκη, όπως το «Ένα το χελιδόνι» και το «Της Δικαιοσύνης Ήλιε νοητέ», παρουσιάζουν μια έντονη αίσθηση κεντρικότητας. Οι μελωδίες τους οργανώνονται γύρω από έναν βασικό φθόγγο, ο οποίος δεν λειτουργεί μόνο ως σημείο κατάληξης αλλά ως φορέας σταθερότητας και ήθους. Το αποτέλεσμα είναι ένα ύφος που μπορεί να χαρακτηριστεί ως «μεγαλοπρεπές» και «αρρενωπό»  –  χαρακτηρισμοί που δεν απέχουν από τις αρχαίες περιγραφές της δωρίας αρμονίας.

Δεν πρόκειται, βεβαίως, για ιστορική ταύτιση. Ο Θεοδωράκης κινείται μέσα σε ένα σύγχρονο μουσικό πλαίσιο, με επιρροές από τη δυτική τονικότητα, τη βυζαντινή παράδοση και τις λαϊκές τροπικότητες. Ωστόσο, αυτό που αναδύεται είναι μια αισθητική συγγένεια μέσω της έννοιας του κέντρου. Δηλαδή, διαφορετικά συστήματα μπορούν να παράγουν παρόμοια αισθητικά αποτελέσματα, όταν οργανώνονται γύρω από έναν κοινό άξονα: την ύπαρξη ενός σταθερού ηχητικού κέντρου.

Αυτή η προσέγγιση μας επιτρέπει να ξεφύγουμε από τη στενή αντίληψη της «αναβίωσης» της αρχαίας μουσικής. Δεν χρειάζεται – και πιθανώς δεν είναι καν δυνατό – να αναπαραστήσουμε το παρελθόν. Αντίθετα, μπορούμε να αξιοποιήσουμε τις έννοιες που μας κληροδοτεί για να επαναπροσδιορίσουμε τη σύγχρονη δημιουργία και ακρόαση.

Σε αυτό το σημείο, η σύγκριση με την Αναγέννηση είναι ιδιαίτερα διαφωτιστική. Οι λόγιοι της εποχής δεν είχαν άμεση πρόσβαση στη μουσική πράξη της αρχαιότητας, αλλά αυτό δεν τους εμπόδισε να αντλήσουν έμπνευση από τα αρχαία ιδεώδη. Δημιούργησαν μια νέα μουσική γλώσσα, η οποία δεν ήταν αρχαιοελληνική, αλλά βαθιά επηρεασμένη από την ιδέα της αρχαιότητας. Με παρόμοιο τρόπο, μπορούμε σήμερα να προσεγγίσουμε τη δωρία αρμονία όχι ως ένα χαμένο ηχητικό αντικείμενο, αλλά ως μια ενεργή έννοια.

Το ουσιαστικό ερώτημα, λοιπόν, δεν είναι «πώς ακουγόταν η δωρία αρμονία», αλλά «πώς μπορεί να ακουστεί σήμερα η ιδέα της κεντρικότητας και ακόμη περαιτέρω του ήθους». Η απάντηση δεν βρίσκεται στα κείμενα, αλλά στην πράξη  – στο πώς ο ήχος οργανώνεται, στο πώς το αυτί αντιλαμβάνεται τη σταθερότητα, στο πώς η μουσική δημιουργεί έναν χώρο όπου μπορεί κανείς να «σταθεί».

Ας δούμε τώρα πώς λειτουργεί η δώρια αρμονία στην δική μας επτάχορδη λύρα. Αν χορδίσουμε τις επτά χορδές στη δώρια αρμονία – ξεκινώντας από λα τότε για να έχουμε ημιτόνιο, τόνο, τόνο, τόνο, ημιτόνιο, τόνο, τόνο (μι, φα, σολ, λα, σι, ντο, ρε) – χρειαζόμαστε σί ύφεση για να φτιάξουμε τα αντίστοιχα διαστήματα.

Εδώ βλέπουμε ότι η μέση είναι ακριβώς η μεσαία χορδή και άρα φαίνεται ότι το κέντρο μας (τονικό αν θέλετε) είναι η ρε (ελάσσονα). Κινούμαστε δηλαδή στη φυσική ελάσσονα κλίμακα*.

Η τονική μας λοιπόν είναι η ρε ελάσσονα, η υποδεσπόζουσα είναι η σολ ελάσσονα και η δεσπόζουσα είναι η ντο μείζονα. Η τελευταία δημιουργεί έντονη παρουσία και αντίθεση με την τονική ενισχύοντας «τα μάλα» τον αρρενωπό χαρακτήρα της συγκεκριμένης αρμονίας.

Η αρχαία μουσική αποκτά νόημα όχι όταν την αντιμετωπίζουμε ως αρχαιολογικό εύρημα, αλλά όταν λειτουργεί ως εργαλείο σκέψης. Και ίσως αυτό είναι το πιο ουσιαστικό της κληροδότημα: όχι ένας χαμένος ήχος, αλλά μια διαρκής πρόκληση να ακούμε διαφορετικά.

* Αν η έκταση στην οποία θα τραγουδήσουμε δεν είναι βολική μπορούμε να χορδίσουμε με σι φυσικό οπότε μεταφέρουμε το κέντρο μας στην λα και άρα κινούμαστε στην λα φυσική ελάσσονα.


Αν δεν έχετε ακόμη ξεκινήσει το ταξίδι σας με τη λύρα, σας προσκαλούμε να εγγραφείτε στο δωρεάν εισαγωγικό μας μάθημα και να γίνετε μέρος της διαρκώς αναπτυσσόμενης κοινότητας της International Lyre Society.

Το πρώτο βήμα είναι ανοιχτό σε όλους – η πορεία συνεχίζεται όσο μακριά επιθυμείτε να φτάσετε.


Συντακτική Ταυτότητα

Άρθρα: Δρ. Νίκος Ξανθούλης
Επιμέλεια Κειμένων:
Δρ. Ευαγγελία Κοψαλίδου
Paul Amiel Stewart (Αγγλική έκδοση)
Συντονισμός Έκδοσης & Οπτική Επιμέλεια:
Ηλίας Ζέρβας

Έκδοση: International Lyre Society