ILS Newsletter – October 2026 | Issue 08
This newsletter is available in English and Greek.
Scroll down or click here for the Greek version.
The Ancient Greek Lyre at UCΟΝΝ: Three Days of Music, Research and Revival
From September 17–19, Nikos Xanthoulis participated in three events at the University of Connecticut, USA.
On September 17, he opened the International Conference on the Antikythera Mechanism with a musical presentation featuring a sonnet by Alexandre Jones, set to music by Xanthoulis for voice and ancient Greek lyre, a piece by the ancient poet Archilochus, and the famous Epitaph (Hymn) of Seikilos.
On September 18, he performed the Convocation Concert for students of the Department of Music, followed on September 19 by a lecture-concert exploring the history, reconstruction, and musical possibilities of the ancient Greek lyre. Both events took place at the Mehden Recital Hall.
These three days brought the ancient Greek lyre to an international academic and musical audience, making a valuable contribution to the instrument’s research, revival, and wider appreciation.
14 years ago the Lyre sounded at the Nashville Parthenon
Anecdote of the Month
As told by Nikos Xanthoulis
Despite his sense of humor, Menelaos Pallantios was a very difficult man. Earning his respect took a great deal of time. During that period, he would observe you closely and never let you off easily. Yet once he came to appreciate someone, he could also show remarkable tenderness.
As a “Master”– a title bestowed upon very few teachers at the Athens Conservatoire, and one that arose spontaneously among the students themselves- he was extraordinarily demanding, but also full of good humor.
The earlier you arrived for a lesson, the better his mood seemed to be. I cannot remember how I discovered this, but I asked him to schedule our lessons for exactly 7:00 a.m. (not 7:02!) every Monday, before the overwhelming problems of a director’s working day had descended upon him.
Lessons with him were always a revelation. His corrections- even the alteration of a single note – could change the entire musical universe.
One morning, he was playing through the harmony exercises I had completed, using his enormous hands. He could span C–G–E on the piano while holding a pencil between his second and third fingers!
At one point, he stopped and said:
“My dear Nikos, here, in these two consecutive fifths, the first is diminished and the second is perfect. And that is forbidden.”
He then played them forcefully so that I could hear the problem.
I replied:
“But Master, the way you’re striking them, of course they sound terrible!”
And he answered, in that unmistakably playful voice of his – when he chose to use it:
“Hit them! Hit them hard! Make them hurt so you won’t do it again!”
Music and the Heart
According to Platonic thought, Apollo and the Muses, through music, offer mortals the benefits of education and intellectual and moral formation, while Dionysus is associated to a great extent with mania: the force that breaks bonds and, through appropriate ritual practices, may lead to what the ancient Greeks called catharsis, in which music and dance played a primary role.
According to Plato, telestic mania is an affliction, while the rites that accompany it – in which music and dance predominate – are directed towards its treatment. In the Platonic world, many disorders are attributed to disharmonious movements of the soul, and their treatment is achieved through the appropriate assistance of harmony (melody) and musical rhythm.
Plato states characteristically in the Timaeus:
“Harmony was given to us by the Muses as an ally against the disharmony of the soul, which exists within us as a natural tendency, so that it may bring the soul into order and into agreement with itself. Rhythm, likewise, was given to us for the same purpose: to counter the tendency within us towards lack of measure and lack of grace.”
Music also played a very important therapeutic role among the Orphics and the Pythagoreans. The Pythagoreans shared with the Orphics the idea that life was suffering and punishment for past transgressions. Music constituted a technique which, together with ascetic rules of living, assisted in the healing and purification – catharsis – of both soul and body.
The Pythagoreans followed a daily programme of music therapy. Music before sleep helped them free themselves from the disturbances and noise of the day and enjoy light sleep accompanied by pleasant dreams. Immediately after waking, they also performed special pieces on the lyre, thus preparing themselves for the demanding rhythms of the day and freeing themselves from the lethargy of the night.
It appears that the Pythagoreans had studied the relationship between musical modes and rhythms and changes in mood, and applied different musical “prescriptions” according to the circumstances.
Today, the myths and beliefs of the ancient world concerning the therapeutic potential of music have found their place within the modern science of music therapy, whether through experiential therapy (music therapy) or through the use of pre-selected music (music medicine), as a complement to conventional medical treatment for anxiety, pain, sleep disorders, use in adult and neonatal intensive care units, and many other clinical applications.
Music has always been a source of recreation, comfort, and enjoyment for people throughout the world. Scientific studies over recent decades, however, suggest that it may have even more significant benefits, particularly with regard to cardiovascular health.
Music has been shown to affect the cardiovascular system through several mechanisms. One proposed mechanism is its effect on the autonomic nervous system (ANS). Studies have shown that appropriately selected music can influence ANS activity, resulting in a beneficial reduction in heart rate, a reduction in blood pressure, and an increase in heart rate variability (HRV).
The autonomic nervous system responds to musical rhythm on the basis of a biological tendency for the rhythm of the music to synchronize with the heart rhythm.
Entrainment is the process by which the rhythms of the body, the brain, or behaviour synchronize with the perceived rhythm of music, producing a “lock-in” to the external rhythmic stimulus.
This neural and motor synchronization results in activities such as dancing or playing a musical instrument and can influence physiological rhythms such as heart rate. The process is based on the brain’s ability to perceive the rhythmic structure of music and to coordinate neural and motor systems so that they align with the external rhythm.
For example, classical music with a slow rhythm or tempo has been shown to reduce heart rate and blood pressure, while classical music with a fast tempo has been found to increase heart rate and blood pressure.
These effects may be attributed to music’s ability to influence the release of hormones such as adrenaline and cortisol, which are associated with the response of the sympathetic nervous system, and oxytocin, which is associated with the response of the parasympathetic nervous system.
Thus, modern science can now demonstrate the physiological mechanism that supports the widespread human perception that rhythm affects our body: feel the beat.
The same does not apply in the same way to melody – we do not say “feel the melody” – because the perception of melody is more individual and is also influenced by cultural factors.
A major recent analysis of the principal studies involving musical interventions shows a significant effect of music in patients with arterial hypertension. In addition, music therapy in patients following cardiac surgery can reduce pain and anxiety.
Finally, the use of music for pain reduction decreases the use of analgesic medication and reduces adverse effects associated with opioid analgesics, such as falls and delirium.
Representative clinical studies and meta-analyses have shown significant reductions in anxiety and pain levels among adult patients who received musical interventions before, during – when not under general anaesthesia – and after surgery.
Furthermore, different types of music have resulted in reductions in anxiety and depression and increased patient satisfaction during recovery following cardiac surgery.
References
Thanassis Dritsas. Music as Medicine: The Biological Approach to Music Therapy. 2nd revised edition. Papazisis Publications, Athens, 2023.
Thanassis Dritsas. “Music as Therapy: From Antiquity to Modern Science.” Heart and Vessels, scientific medical publication, Issue 3, July–September 2025.
The Hypophrygian or Iastian Harmonia (Modern Ionian Mode)
The study of the ancient Greek harmoniai often encounters a misunderstanding inherited from modern musicology: the tendency to treat the harmoniai simply as scales – that is, as fixed successions of tones and semitones. A closer reading of the ancient sources, however, leads to a different conclusion.
Of particular significance is the fact that authors such as Plato frequently employ adverbial forms – dōristi, phrygisti, lydisti, and iasti – rather than nouns denoting a specific harmonia as a static theoretical entity. This linguistic choice is far from accidental. The adverb denotes not merely a collection of pitches, but the manner in which something is expressed, performed, or manifested.
Thus, when an ancient author refers to dōristi or iasti, he is not necessarily describing an abstract scale. He is referring primarily to a particular manner of musical expression, a distinctive style, an audible ethos recognized by the listener. A harmonia is defined not only by the pitches it employs but also by the way those pitches move, attract one another, establish points of stability, and bring musical phrases to completion.
This observation acquires particular importance in the practical study of the ancient lyre. The performer soon discovers that two harmoniai may employ exactly the same pitches while nevertheless producing entirely different musical experiences. The difference lies not in the “scale” itself but in the way melodic thought is organized.
The Hypophrygian harmonia provides a characteristic example of this principle.
On the seven-stringed lyre, the Hypophrygian unfolds within the following pitch field:
G – A – B – C – D – E – F
Merely listing these pitches is insufficient to describe the harmonia. The essential element is the special function of C, which emerges as the point of balance and resolution. Musical phrases naturally tend to conclude on this note. Here the melody comes to rest; here it acquires a sense of completion and fulfilment.
For the musician, this reality is immediately perceptible. It requires neither theoretical analysis nor abstract concepts of tonal function. When a phrase arrives at the appropriate pitch, the listener instinctively feels that the musical thought has reached its conclusion. The experience is direct, physical, and auditory.
The Hypophrygian harmonia is particularly interesting in this respect. Although it extends from G to F, its musical centre of gravity is not necessarily located at the extremes of its pitch field. Rather, its melodic life appears to be organized around the central C, which functions as the principal point of reference for both the development and the completion of musical phrases.
This observation becomes even more significant when considered in relation to the designation Iastian or Ionian encountered in the ancient sources. In the Republic, Plato employs the adverbial form iasti, just as he does dōristi and phrygisti. The use of the adverb suggests precisely a manner of musical behaviour rather than simply a classified arrangement of intervals.
The Ionian, or Iastian, harmonia was already associated in Antiquity with a gentler, more relaxed, and less austere character than that attributed to the Dorian harmonia. It is therefore no coincidence that Plato treats these forms with some reservation when discussing the education of the guardians in his ideal state. His evaluation concerns not the technical characteristics of a scale but the ethos generated through musical practice.
Practical experience with the Hypophrygian harmonia on the seven-stringed lyre appears to support this interpretation. It offers the performer a remarkably flexible musical environment in which the melody unfolds naturally and with balance. Cadences on C create a strong sense of stability, while the surrounding pitches permit rich melodic movement without disturbing the coherence of the musical discourse.
The study of the Hypophrygian, or Iastian, harmonia should therefore not be confined to memorizing a sequence of pitches. Its true purpose is to understand the particular way in which those pitches are organized into meaningful musical discourse. The harmonia reveals itself through performance: through the repeated shaping of cadences, the creation and release of tension, the search for, and ultimately the discovery of, the point of repose.
Only then does the Hypophrygian cease to be a theoretical construct and become a living musical language. Perhaps this was the original significance of the ancient adverbial forms: not to describe which pitches belonged to a harmonia, but to indicate how it should sound and, above all, how it should be experienced.
If you have not yet begun your journey with the lyre, we invite you to enroll in our free introductory course and become part of the growing International Lyre Society community.
The first step is open to all – the path continues as far as you wish to go.
Editorial Credits
Articles: Dr. Nikos Xanthoulis , Dr. Thanassis Dritsas
Copy Editing:
Dr. Evangelia Kopsalidou
Paul Amiel Stewart (English Version)
Editorial Coordination & Visual Curation:
Ilias Zervas
Published by the International Lyre Society
ILS Newsletter – October 2026 | Issue 08
ILS Newsletter – Οκτώβριος 2026 | Τεύχος 08
Η Αρχαία Ελληνική Λύρα στο UCΟΝΝ: Τρεις Ημέρες Μουσικής, Έρευνας και Αναβίωσης
Από τις 17 έως τις 19 Σεπτεμβρίου, ο Νίκος Ξανθούλης συμμετείχε σε τρεις εκδηλώσεις στο Πανεπιστήμιο του Κονέκτικατ, στις ΗΠΑ.
Στις 17 Σεπτεμβρίου άνοιξε το Διεθνές Συνέδριο για τον Μηχανισμό των Αντικυθήρων με μουσική παρουσίαση που περιλάμβανε ένα σονέτο του Alexandre Jones, μελοποιημένο από τον ίδιο για φωνή και αρχαία ελληνική λύρα, ένα έργο του αρχαίου ποιητή Αρχίλοχου και τον περίφημο Επιτάφιο (ύμνο) του Σεικίλου.
Στις 18 Σεπτεμβρίου έδωσε συναυλία για τους φοιτητές του Τμήματος Μουσικής και στις 19 Σεπτεμβρίου παρουσίασε διάλεξη-συναυλία για την ιστορία, την ανακατασκευή και τις μουσικές δυνατότητες της αρχαίας ελληνικής λύρας. Οι δύο τελευταίες εκδηλώσεις πραγματοποιήθηκαν στο Mehden Recital Hall.
Η τριήμερη αυτή παρουσία έφερε την αρχαία ελληνική λύρα σε επαφή με ένα διεθνές ακαδημαϊκό και μουσικό κοινό, συμβάλλοντας ουσιαστικά στην έρευνα, την αναβίωση και τη διάδοση του οργάνου.
Πριν από 14 χρόνια η Λύρα ήχησε στον Παρθενώνα του Νάσβιλ
Ανέκδοτο του Μήνα
Αφηγείται ο Ν. Ξανθούλης
Παρά το χιούμορ του ο Μενέλαος Παλλάντιος ήταν ένας πολύ δύσκολος άνθρωπος. Για να σε εκτιμήσει έπρεπε να περάσει καιρός πολύς κατά τον οποίο σε παρακολουθούσε αλλά και δεν σου χαριζόταν ποτέ. Παρόλα αυτά όταν σε εκτιμούσε δεν εφείδετο τρυφερότητας.
Ως «Δάσκαλος» (έναν τίτλο που λίγοι τον είχαν στο Ωδείο Αθηνών και εδίδετο αυθόρμητα από τους μαθητές του Ωδείου συνολικά) ήταν απαιτητικότατος αλλά και κεφάτος. Όσο πιο πρωί πήγαινες για μάθημα τόσο πιο καλή ήταν η διάθεσή του.
Δεν ξέρω πώς το κατάλαβα το τελευταίο αλλά του ζήτησα να κάνουμε μάθημα στις 7:00 το πρωί ακριβώς (και όχι 7:02….) κάθε Δευτέρα που ακόμα δεν είχε επιπέσει επί της κεφαλής του ο ορυμαγδός των προβλημάτων ενός διευθυντού.
Τα μαθήματα μαζί του ήταν πάντα μια αποκάλυψη.
Οι διορθώσεις του (μπορεί και μια νότα) άλλαζαν το σύμπαν. Ένα πρωί έπαιζε με τα τεράστια χέρια του (έπιανε ντο-σολ-μι με το μολύβι ανάμεσα στο 2ο και το 3ο δάκτυλο) τις ασκήσεις αρμονίας που είχα λύσει.
Σε μια στιγμή σταματάει και μου λέει: «Νίκο μου, εδώ στις δύο παράλληλες πέμπτες που προέκυψαν η πρώτη είναι ελαττωμένη και η δεύτερη καθαρή που αυτό απαγορεύεται» και τις παίζει δυνατά για να ακούσω το πρόβλημα.
Του απαντώ εγώ: «Δάσκαλε έτσι όπως τις χτυπάτε ακούγονται άσχημα» κι αυτός μου απαντά με τη χαρακτηριστική του παιγνιώδη (όταν ήθελε…) φωνή: «χτύπα τες, χτύπα τες να πονέσουν να μην το ξανακάνουν».
Μουσική και Καρδιά
Πως η νευροεπιστήμη εξηγεί σήμερα την έκφραση feel the beat
Σύμφωνα με τις πλατωνικές αντιλήψεις αν ο Απόλλωνας και οι Μούσες παρέχουν μέσω της μουσικής στους θνητούς τα αγαθά της παιδείας στον Διόνυσο αποδίδονται σε μεγάλο βαθμό τα ζητήματα της μανίας, της δύναμης δηλαδή εκείνης που σπάει τα δεσμά και μέσα από κατάλληλες τελετουργικές διαδικασίες μπορεί να οδηγήσει σε αυτό που οι αρχαίοι έλληνες αποκαλούσαν «κάθαρση», όπου μουσική και χορός είχαν πρωταρχική σημασία. Κατά τον Πλάτωνα η τελεστική μανία είναι ασθένεια και οι τελετές που την συνοδεύουν (μουσική και χορός κυριαρχούν εδώ) στοχεύουν στη θεραπεία της. Στον πλατωνικό κόσμο πολλές διαταραχές αποδίδονται σε δυσαρμονικές κινήσεις της ψυχής και η θεραπεία τους επιτυγχάνεται με τη κατάλληλη βοήθεια αρμονίας (μελωδίας) και μουσικού ρυθμού. Πολύ χαρακτηριστικά αναφέρει ο Πλάτωνος στον Τίμαιο: «Η αρμονία μας δόθηκε από τις Μούσες ως σύμμαχος ενάντια στην δυσαρμονία της ψυχής που ενυπάρχει ως φυσική τάση εντός μας, έτσι ώστε να την οδηγήσει σε τάξη και συμφωνία με τον ίδιο τον εαυτό της. Και ο ρυθμός πάλι για τον ίδιο σκοπό μας δόθηκε, δηλαδή για να παλέψουμε την τάση που υπάρχει μέσα μας για απουσία μέτρου και έλλειψη χάρης».
Πολύ σημαντικός ήταν επίσης ο θεραπευτικός ρόλος της μουσικής στους Ορφικούς και τους Πυθαγόρειους. Οι Πυθαγόρειοι μοιράζονταν με τους Ορφικούς την ιδέα ότι η ζωή είναι βάσανο και τιμωρία για παλαιά αμαρτήματα. Η μουσική αποτελούσε τεχνική που σε συνδυασμό με ασκητικούς κανόνες διαβίωσης βοηθάει στην θεραπεία-κάθαρση ψυχής αλλά και σώματος. Οι Πυθαγόρειοι χρησιμοποιούσαν καθημερινό πρόγραμμα μουσικοθεραπείας, η μουσική πριν από την κατάκλιση τους βοηθούσε να απαλλαγούν από τις ταραχές και τους θορύβους της ημέρας και να έχουν ύπνο ελαφρύ με ευχάριστα όνειρα. Επίσης αμέσως μετά την αφύπνιση εκτελούσαν ειδικά κομμάτια για λύρα, και έτσι προετοιμάζονταν για τους έντονους βιορυθμούς της ημέρας και απαλλάσσονταν από την νωχέλεια της νύχτας. Φαίνεται ότι οι Πυθαγόρειοι είχαν μελετήσει την συσχέτιση των μουσικών τρόπων και ρυθμών με τις μεταβολές του θυμικού και εφάρμοζαν αναλόγως της περίστασης διαφορετικές μουσικές συνταγές.
Σήμερα οι μύθοι και οι δοξασίες του αρχαίου κόσμου όσον αφορά τις θεραπευτικές δυνατότητες της μουσικής έχουν βρει τη θέση τους μέσα στη σύγχρονη επιστήμη της μουσικοθεραπείας, είτε της βιωματικής θεραπείας (music therapy) είτε της χρήσης προ-επιλεγμένης μουσικής (music medicine) ως συμπλήρωμα της κλασικής ιατρικής αγωγής για την αντιμετώπιση του άγχους, του πόνου, των προβλημάτων του ύπνου, για χρήση σε μονάδες εντατικής θεραπείας ενηλίκων και νεογνών και για πολλές άλλες κλινικές εφαρμογές.
Η μουσική αποτελεί ανέκαθεν πηγή αναψυχής, παρηγορίας και ψυχαγωγίας για ανθρώπους σε όλο τον κόσμο. Ωστόσο, επιστημονικές μελέτες των τελευταίων δεκαετιών υποδηλώνουν ότι μπορεί να έχει ακόμη πιο σημαντικά οφέλη, ιδιαίτερα όσον αφορά την καρδιαγγειακή υγεία. Έχει αποδειχθεί ότι η μουσική επηρεάζει το καρδιαγγειακό σύστημα μέσω διαφόρων μηχανισμών. Ένας προτεινόμενος μηχανισμός είναι η επίδραση της μουσικής στο αυτόνομο νευρικό σύστημα (ΑΝΣ). Μελέτες έχουν δείξει ότι κατάλληλα επιλεγμένη μουσική μπορεί να επιδράσει στην δραστηριότητα του (ΑΝΣ), με αποτέλεσμα την ευεργετική μείωση της καρδιακής συχνότητας, την μείωση της αρτηριακής πίεσης και την αύξηση της μεταβλητότητας της καρδιακής συχνότητας (heart rate variability-HRV).
Με βάση ένα βιολογικό φαινόμενο τάσης συγχρονισμού του ρυθμού της μουσικής με τον καρδιακό ρυθμό αντιδρά το ΑΝΣ στον μουσικό ρυθμό. Ο παρασυρόμενος ρυθμός (entrainment) είναι η διαδικασία όπου οι ρυθμοί του σώματος, του εγκεφάλου ή της συμπεριφοράς συγχρονίζονται με τον αντιληπτό ρυθμό της μουσικής, προκαλώντας ένα «κλείδωμα» (lock-in) στο εξωτερικό ρυθμικό ερέθισμα. Αυτός ο νευρωνικός και κινητικός συγχρονισμός έχει ως αποτέλεσμα ενέργειες όπως ο χορός ή το παίξιμο ενός οργάνου και μπορεί να επηρεάσει φυσιολογικούς ρυθμούς όπως η καρδιακή συχνότητα (καρδιακός παλμός). Η διαδικασία βασίζεται στην ικανότητα του εγκεφάλου να αντιλαμβάνεται τη ρυθμική δομή της μουσικής και να συντονίζει τα νευρωνικά και κινητικά συστήματα προκειμένου να ευθυγραμμίζονται με τον εξωτερικό ρυθμό. Για παράδειγμα κλασική μουσική με αργό ρυθμό/τέμπο έχει αποδειχθεί ότι μειώνει την καρδιακή συχνότητα και την αρτηριακή πίεση, ενώ η κλασική μουσική με γρήγορο ρυθμό έχει βρεθεί ότι αυξάνει την καρδιακή συχνότητα και την αρτηριακή πίεση. Αυτά τα αποτελέσματα μπορούν να αποδοθούν στην ικανότητα της μουσικής να επηρεάζει την απελευθέρωση ορμονών όπως η αδρεναλίνη και η κορτιζόλη, οι οποίες σχετίζονται με την απόκριση του συμπαθητικού νευρικού συστήματος, ή η ωκυτοκίνη, η οποία σχετίζεται με την απόκριση του παρασυμπαθητικού νευρικού συστήματος. Έτσι σήμερα αποδεικνύεται ο επιστημονικός μηχανισμός που δικαιώνει την ορθότητα της γενικευμένης πεποίθησης του μέσου ανθρώπου για την επίδραση του ρυθμού στο σώμα μας (νοιώσε τον ρυθμό-feel the beat). Δεν ισχύει το ίδιο για την μελωδία (δεν λέμε νοιώσε την μελωδία) διότι η αντίληψη της μελωδίας εξατομικεύεται και αφορά και πολιτισμικά ζητήματα.
Μια μεγάλη πρόσφατη ανάλυση των κυριότερων μελετών μουσικής παρέμβασης δείχνει μια σημαντική επίδραση της μουσικής σε ασθενείς με αρτηριακή υπέρταση. Επιπλέον, η μουσικοθεραπεία σε ασθενείς μετά από καρδιοχειρουργικές επεμβάσεις μπορεί να μειώσει τον πόνο και το άγχος. Τέλος, η χρήση μουσικής για τη μείωση του πόνου μειώνει τη χρήση αναλγητικών φαρμάκων και μειώνει τις ανεπιθύμητες ενέργειες των οπιοειδών αναλγητικών, όπως οι πτώσεις και το παραλήρημα. Αντιπροσωπευτικές κλινικές μελέτες (meta-analyses) έχουν δείξει σημαντικές μειώσεις στο άγχος και τα επίπεδα πόνου μεταξύ ενήλικων ασθενών που υπεβλήθησαν σε μουσικές παρεμβάσεις πριν, κατά τη διάρκεια (όχι με γενική αναισθησία) και μετά τη χειρουργική επέμβαση. Επιπλέον, διάφορα είδη μουσικής έχουν οδηγήσει σε μείωση άγχους-κατάθλιψης και αυξημένη ικανοποίηση των ασθενών κατά την φάση ανάρρωσης μετά από καρδιοχειρουργικές επεμβάσεις.
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΠΑΡΑΠΟΜΠΕΣ
Θανάσης Δρίτσας. Η μουσική ως φάρμακο: η βιολογική προσέγγιση της μουσικής θεραπείας. 2η ανανεωμένη έκδοση. Εκδόσεις Παπαζήση (Αθήνα 2023).
Θανάσης Δρίτσας. Η μουσική ως θεραπεία: από την αρχαιότητα στην σύγχρονη επιστήμη. Καρδιά και Αγγεία, επιστημονική ιατρική έκδοση, Τεύχος 3ο Ιούλιος-Σεπτέμβριος 2025.
Η Υποφρύγια ή Ἰάστια Αρμονία (Ο Σύγχρονος Ιωνικός Τρόπος)
Η μελέτη των αρχαίων ελληνικών αρμονιών συχνά σκοντάφτει σε μία παρανόηση που κληροδότησε η νεότερη μουσικολογική παράδοση: την τάση να αντιμετωπίζονται οι αρμονίες ως απλές κλίμακες, δηλαδή ως συγκεκριμένες διαδοχές τόνων και ημιτονίων. Μια προσεκτικότερη ανάγνωση των αρχαίων πηγών οδηγεί σε διαφορετικά συμπεράσματα.
Ιδιαίτερη σημασία έχει το γεγονός ότι συγγραφείς όπως ο Πλάτων χρησιμοποιούν συχνά επιρρηματικές μορφές όπως δωριστί, φρυγιστί, λυδιστί, ἰαστί και όχι πάντοτε ουσιαστικά που να δηλώνουν μια συγκεκριμένη «αρμονία» ως στατικό θεωρητικό αντικείμενο. Η γλωσσική αυτή επιλογή δεν είναι τυχαία. Το επίρρημα δεν δηλώνει απλώς ένα σύνολο φθόγγων, αλλά τον τρόπο με τον οποίο κάτι εκφέρεται, εκτελείται ή εκδηλώνεται.
Όταν λοιπόν ένας αρχαίος συγγραφέας αναφέρεται στο «δωριστί» ή στο «ἰαστί», δεν περιγράφει κατ’ ανάγκην μια αφηρημένη κλίμακα. Περιγράφει πρωτίστως έναν τρόπο μουσικής έκφρασης, ένα ιδιαίτερο ύφος, ένα ηχητικό ήθος που αναγνωρίζεται από τον ακροατή. Η αρμονία δεν είναι μόνο οι φθόγγοι που διαθέτει, αλλά ο τρόπος με τον οποίο αυτοί οι φθόγγοι κινούνται, έλκονται μεταξύ τους, σταθεροποιούνται και ολοκληρώνουν τις μουσικές φράσεις.
Η παρατήρηση αυτή αποκτά ιδιαίτερη σημασία κατά την πρακτική προσέγγιση της αρχαίας λύρας. Ο εκτελεστής σύντομα διαπιστώνει ότι δύο αρμονίες μπορούν να χρησιμοποιούν τους ίδιους ακριβώς φθόγγους και παρ’ όλα αυτά να δημιουργούν εντελώς διαφορετική μουσική εμπειρία. Η διαφορά δεν βρίσκεται στη «σκάλα» των φθόγγων αλλά στον τρόπο με τον οποίο οργανώνεται η μελωδική σκέψη.
Η υποφρύγια αρμονία αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της πραγματικότητας.
Στο πλαίσιο της επτάχορδης λύρας η υποφρύγια αναπτύσσεται μέσα στο φθογγικό πεδίο:
Σολ – Λα – Σι – Ντο – Ρε – Μι – Φα
Η απλή καταγραφή των φθόγγων αυτών δεν αρκεί για να περιγράψει την αρμονία. Το ουσιώδες στοιχείο είναι η ιδιαίτερη λειτουργία του Ντο, το οποίο αναδεικνύεται σε σημείο ισορροπίας και κατάληξης. Οι μουσικές φράσεις τείνουν να ολοκληρώνονται σε αυτόν τον φθόγγο. Εκεί αναπαύεται η μελωδία, εκεί αποκτά αίσθηση πληρότητας και ολοκλήρωσης.
Για τον μουσικό, η πραγματικότητα αυτή είναι άμεσα αντιληπτή. Δεν απαιτεί θεωρητική ανάλυση ούτε αφηρημένες έννοιες περί τονικών λειτουργιών. Όταν η φράση καταλήγει στον κατάλληλο φθόγγο, ο ακροατής αισθάνεται ότι η μουσική σκέψη ολοκληρώθηκε. Η εμπειρία αυτή είναι άμεση, σωματική και ακουστική.
Η υποφρύγια αρμονία παρουσιάζει εδώ ένα ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Παρότι εκτείνεται από το Σολ έως το Φα, η μουσική της βαρύτητα δεν εντοπίζεται αναγκαστικά στα άκρα του συστήματος. Αντίθετα, η μελωδική της ζωή φαίνεται να οργανώνεται γύρω από το κεντρικό Ντο, το οποίο λειτουργεί ως σημείο αναφοράς για την ανάπτυξη και την ολοκλήρωση των φράσεων.
Η παρατήρηση αυτή αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία αν συνδεθεί με την ονομασία Ἰάστια ή Ιωνική που συναντάται στις αρχαίες πηγές. Ο Πλάτων στην Πολιτεία χρησιμοποιεί την επιρρηματική μορφή ἰαστί, όπως χρησιμοποιεί και τις μορφές δωριστί και φρυγιστί. Η χρήση του επιρρήματος υποδηλώνει ακριβώς έναν τρόπο μουσικής συμπεριφοράς και όχι απλώς μια ταξινομημένη σειρά διαστημάτων.
Η Ιωνική ή Ἰάστια αρμονία συνδέθηκε ήδη από την αρχαιότητα με χαρακτήρα ηπιότερο, περισσότερο χαλαρό και λιγότερο αυστηρό από εκείνον που αποδιδόταν στη Δωρία αρμονία. Δεν είναι τυχαίο ότι ο Πλάτων αντιμετωπίζει με επιφύλαξη τις μορφές αυτές στο πλαίσιο της παιδείας των φυλάκων της ιδανικής πολιτείας. Η αξιολόγηση αυτή δεν αφορά τεχνικά χαρακτηριστικά μιας κλίμακας αλλά το ήθος που παράγει η μουσική πράξη.
Η εμπειρία της υποφρύγιας αρμονίας στην επτάχορδη λύρα φαίνεται να επιβεβαιώνει αυτή τη διάσταση. Η αρμονία αυτή προσφέρει στον εκτελεστή ένα πεδίο ιδιαίτερα ευέλικτο, στο οποίο η μελωδία μπορεί να κινηθεί με φυσικότητα και ισορροπία. Οι καταλήξεις στο Ντο δημιουργούν αίσθηση σταθερότητας, ενώ οι γειτονικοί φθόγγοι επιτρέπουν πλούσιες μελωδικές διαδρομές χωρίς να διαταράσσεται η συνοχή του μουσικού λόγου.
Επομένως, η μελέτη της υποφρύγιας ή Ἰάστιας αρμονίας δεν πρέπει να περιορίζεται στην απομνημόνευση μιας σειράς φθόγγων. Σκοπός είναι η κατανόηση του ιδιαίτερου τρόπου με τον οποίο οι φθόγγοι αυτοί οργανώνονται σε μουσικό λόγο. Η αρμονία αποκαλύπτεται μέσα από την πράξη, μέσα από την επανάληψη των καταλήξεων, τη δημιουργία και την άρση της έντασης, την αναζήτηση και τελικά την εύρεση του σημείου ανάπαυσης.
Μόνον τότε η υποφρύγια παύει να είναι ένα θεωρητικό σχήμα και μετατρέπεται σε ζωντανή μουσική γλώσσα. Και ίσως αυτό να ήταν εξαρχής το νόημα των αρχαίων επιρρημάτων: όχι να περιγράψουν τι φθόγγους διαθέτει μια αρμονία, αλλά να υποδείξουν πώς πρέπει να ακούγεται και πώς πρέπει να βιώνεται.
Αν δεν έχετε ακόμη ξεκινήσει το ταξίδι σας με τη λύρα, σας προσκαλούμε να εγγραφείτε στο δωρεάν εισαγωγικό μας μάθημα και να γίνετε μέρος της διαρκώς αναπτυσσόμενης κοινότητας της International Lyre Society.
Το πρώτο βήμα είναι ανοιχτό σε όλους – η πορεία συνεχίζεται όσο μακριά επιθυμείτε να φτάσετε.
Συντακτική Ταυτότητα
Άρθρα: Δρ. Νίκος Ξανθούλης, Δρ. Θανάσης Δρίτσας
Επιμέλεια Κειμένων:
Δρ. Ευαγγελία Κοψαλίδου
Paul Amiel Stewart (Αγγλική έκδοση)
Συντονισμός Έκδοσης & Οπτική Επιμέλεια:
Ηλίας Ζέρβας
Έκδοση: International Lyre Society